Chỉ trong một thời gian ngắn đã xảy ra liên tiếp nhiều vụ việc trẻ em tự tử đầy thương tâm. Đáng nói, không phải đòn roi, mà chính những áp lực “vô hình” do phụ huynh tạo ra lại trở thành một trong những nguyên nhân chính yếu, khiến các em đi đến quyết định dại dột.

Từ góc độ của một chuyên gia tâm lý, PGS.TS Trần Thu Hương – Giảng viên Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định, có những lời nói, cách hành xử vốn được phụ huynh xem là bình thường lại có tính “sát thương” cực kì cao đối với trẻ, gây áp lực cao lên trẻ.

Khi lời nói “nặng” hơn cả đòn roi

PV: Nạn nhân trong nhiều vụ việc trẻ em tự tử là những học sinh trường chuyên, lớp chọn, sống trong gia đình cơ bản. Liệu đây có phải là hành động bồng bột nhất thời của các em thưa chuyên gia?

PGS.TS Trần Thu Hương: Các con khi đã đưa ra quyết định tự tử và thực hiện hành vi này thì đều có lý do và lý do này đã kéo dài rất lâu. Điều đó có nghĩa là suy nghĩ và hành động của các con không hề bột phát.

Chúng ta có thể thấy, các trường hợp trẻ tự tử trong thời gian gần đây tập trung ở độ tuổi 12 – 16 tuổi, tức là tuổi vị thành niên. Ở giai đoạn này các con có rất nhiều vấn đề như: khó kiểm soát về mặt cảm xúc, khó kiểm soát về mặt hành vi.

Các con tuổi vị thành niên sẽ có những suy nghĩ khá là khác so với suy nghĩ của bố mẹ. Do đó, ở giai đoạn này các con rất hay có sự “nổi loạn” dẫn đến những xung đột rất lớn với bố mẹ.

Nếu bố mẹ không nắm bắt được, không hiểu được nguyên nhân cốt lõi của sự xung đột đấy thì chắc chắn sẽ thúc đẩy các con đến với hành vi tiêu cực. Trong đó, tự tử là một trong các hành vi tiêu cực nhất.

Thường khi chúng ta hỏi về xung đột với bố mẹ của các con ở tuổi vị thành niên sẽ nhận được câu trả lời: “Bố mẹ không hiểu gì con cả!”.

Các con thường cố gắng bộc lộ những hành vi để làm hài lòng bố mẹ nhưng trên thực tế không phải là như vậy.

Các bố, các mẹ cần phải suy nghĩ, lưu tâm và có sự cân nhắc về những việc có thể tạo áp lực cho các con giai đoạn này, vì đây là thời điểm khiến cho các con dễ bị kích động nhất.

Từ những vụ việc thương tâm đã xảy ra, có thể thấy, không phải đòn roi, mà chính những việc mà các vị phụ huynh vẫn coi là điều rất bình thường như: nhắc nhở con chuyện học hành, bảo con phải làm thế này, thế kia… lại trở thành nguyên nhân chính khiến các em đi đến quyết định dại dột. Vì sao lại như vậy thưa chuyên gia?

– Bạo lực có 2 dạng thức là bạo lực thể chất và bạo lực tinh thần. Những lời nói, kỳ vọng và sự áp đặt của bố mẹ đem đến áp lực tinh thần cực kì lớn và dai dẳng với trẻ. Điều này gây ra sát thương lớn và giống như xát muối đi, xát muối lại vết thương của trẻ.

Nhiều khi, thà rằng các con bị đánh mắng, đòn roi sẽ còn dễ chịu hơn nhiều so với những áp lực tinh thần mà bố mẹ đưa đến, vì vết thương trên da có thể sớm lành trong khi vết thương tinh thần cứ dai dẳng mãi.

Cuối cùng, khi các con đã quá mệt mỏi, không chịu đựng được sẽ ra quyết định thực hiện các hành vi và có thể dẫn đến các kết cục thương tâm.

Các hành vi này, về mặt bản chất giống như sự cảnh báo của các con với bố mẹ là họ cần thực sự lắng nghe, thấu hiểu mình hơn. Tuy nhiên, một số trường hợp, các con không thể lường trước hậu quả hành vi của mình nên cuối cùng dẫn đến kết cục không đáng có.

Trở thành “con ngoan, trò giỏi”: Áp lực đè nặng tâm lý của trẻ

Vậy thứ áp lực này với những học sinh trường chuyên, lớp chọn luôn sống trong kỳ vọng của bố mẹ là phải trở thành con ngoan, trò giỏi hẳn sẽ rất lớn?

– Thật ra bố mẹ nào cũng muốn con đạt được thành tích nhưng đôi khi thành tích đó không phải là của con mà đấy là thành tích của bố mẹ. Vì khi con đạt một thành tích nào đấy bố mẹ rất vui vẻ, hồ hởi khoe với người khác con đạt được cái này và cái kia, nhưng chưa chắc các con đã vui vẻ. Bố mẹ nhiều khi bỏ qua những năng lực thực sự của con.

Cần nói rằng, mỗi đứa trẻ lại có các năng lực khác nhau, ví dụ có con giỏi toán, có con giỏi văn, có con giỏi nghệ thuật.

Tuy nhiên, các con vẫn phải theo quan điểm của bố mẹ. Vì vậy nhiều khi tạo sự xung đột: bố mẹ cho rằng, con phải phát triển theo hướng này mới tốt, có thể giúp con thành đạt, thành công trong cuộc sống, nhưng con lại không muốn vậy, con có năng lực khác muốn đi theo năng lực mà con giỏi, yêu thích.

Chính bố mẹ sử dụng quyền lực của mình áp cho con và khiến con bị ngắt cảm xúc. Những cảm xúc lẽ ra phải đi theo chiều tích cực bị ngắt lại và đảo chiều đi theo chiều hướng tiêu cực.

Bố mẹ lại nghĩ rằng, con tạm thời nghe lời mình nghĩa là mình đã thắng cuộc và các con phải nghe theo mình. Tuy nhiên, bản chất mỗi con có một đặc điểm riêng, không thể nào nghe theo bố mẹ suốt đời.

Nhưng nhìn ở góc độ ngược lại, đã là người làm cha, làm mẹ ai cũng muốn con ngoan ngoãn, thành tài. Làm sao để dung hòa giữa kỳ vọng của bố mẹ và mong muốn của con cái?

– Tất nhiên, bố mẹ nào cũng muốn con mình trở thành một đứa trẻ ngoan ngoãn, học giỏi, đạt thành tích cao. Những điều này, đứa trẻ vẫn có thể đáp ứng nhưng các con cần có một sự thông cảm, thấu hiểu và lắng nghe từ phía các vị phụ huynh. Một điều rất quan trọng là sự tin tưởng vào đứa trẻ của bố mẹ và thừa nhận năng lực mới giúp con phát triển tốt.

Thời gian gần đây, bà có gặp nhiều trường hợp trẻ em cần tư vấn tâm lý và vấn đề các con thường gặp phải là gì?

– Số lượng này rất nhiều! Đa phần các bạn theo hướng xung đột với bố mẹ, không nói chuyện được, không kiểm soát được các vấn đề về cảm xúc. Có bạn trở nên lo âu và tự đổ lỗi cho bản thân là mình không được như bố mẹ mong muốn, có bạn bị trầm cảm, có bạn thất bại trong việc học tập của mình và dẫn đến các hành vi nguy cơ.

Trong một số trường hợp, các bạn gái tìm kiếm mối quan hệ với người khác giới và đẩy mình vào trạng thái nguy cơ, khi rơi vào mối quan hệ không kiểm soát và không giữ cho mình an toàn.

Bạn trai sẽ có xu hướng gây hấn, có hành vi bạo lực với người khác. Và trong nhiều trường hợp khác, cả các bạn nam và nữ có các hành vi tự xâm hại bản thân như: cắt tay, dẫn đến các bạn có nguy cơ tự tử nhiều hơn.

 Việc phải học trực tuyến kéo dài vì dịch có phải là một trong những nguyên nhân góp phần làm tăng vấn đề về tâm lý ở trẻ?

– Học trực tuyến kéo dài gây ra một ảnh hưởng rất lớn về sức khỏe tâm thần ở trẻ. Điều này đã được chứng minh qua dữ liệu nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới.

Không chỉ ở Việt Nam, mà nhiều nơi trên thế giới khi học sinh không được đến trường và phải học trực tuyến tỷ lệ trầm cảm, lo âu và rối loạn liên quan đến stress đã tăng lên rất nhiều. Theo nghiên cứu của WHO vào tháng 8/2020, tỷ lệ này tăng 7 – 8 lần.

Ở Việt Nam, dù chưa có nghiên cứu cụ thể về vấn đề này nhưng có lẽ cũng trong khoảng 3 – 4 lần.

Rõ ràng chúng ta có thể thấy, các em học sinh ở trong nhà học trực tuyến không được giao lưu với người khác, suốt ngày bị gắn với trang thiết bị điện tử, dẫn đến việc các em chỉ có giao tiếp một chiều. Giao tiếp một chiều không giúp các em giải tỏa các vấn đề về mặt cảm xúc. Điều này khiến vấn đề sức khỏe tâm thần của các em gia tăng, tập trung vào vấn đề về cảm xúc như trầm cảm, lo âu…

Phát hiện vấn đề không khó, quan trọng là niềm tin của bố mẹ

Các vị phụ huynh có thể phát hiện sớm con mình có vấn đề về tâm lý thông qua những dấu hiệu nào?

– Bất cứ khi nào các con có sự chống đối lại thì bố mẹ cần có sự lưu tâm. Bên cạnh đó, trẻ có vấn đề về tâm lý có thể xuất hiện những bất ổn về cảm xúc, hành vi. Ví dụ như đột nhiên các con ủ rũ, không vui vẻ, tự đóng cửa nhốt mình bên trong, kết quả học tập giảm sút, cắt đứt các mối quan hệ với bạn bè, trở nên gây hấn hơn…

Tất cả những điều đấy, bố mẹ phải hết sức lưu tâm và cần có những biện pháp hỗ trợ cho các con, tìm cách khắc phục. Nếu bố mẹ bế tắc không hỗ trợ được, phải nhanh chóng tìm sự trợ giúp của các chuyên gia tâm lý. Vì có những vấn đề các con không nói với bố mẹ và chỉ nói với người khác.

Tuy nhiên, tôi nhấn mạnh rằng, sự bất ổn của các con nếu bố mẹ tinh ý sẽ dễ dàng phát hiện được nhưng điều quan trọng là các vị phụ huynh có tin vào các con hay không!

Nhiều ông bố, bà mẹ khi thấy các con như vậy sẽ nghĩ là con kiếm cớ để không học, để đối phó. Trong khi đó, thật ra các con có vấn đề và cần được lắng nghe, giải quyết.

 Xin cảm ơn bà!

Theo Dân trí

Những vụ học sinh tự tử luôn khiến nhiều người không khỏi xót xa. TS.BS Trần Thị Hồng Thu, Phó Giám đốc Bệnh viện Tâm thần ban ngày Mai Hương cho biết ở trẻ vị thành niên, vấn đề rối loạn lo âu trầm cảm khá phổ biến, ước tính tỷ lệ này chung trong dân số là 25% thì ở trẻ vị thành niên là 20%. Với những trường hợp trẻ tự tử gần đây, không thể loại trừ bản thân các con đã có bệnh tâm thần từ trước mà gia đình không nhận biết được hoặc quá xem nhẹ.

Theo chuyên gia, những khó khăn trong cuộc sống là điều không thể tránh được, cộng thêm áp lực từ dịch bệnh tạo căng thẳng cho cả bố mẹ, cho trẻ. Áp lực là áp lực chung, tuy nhiên nhiều người có thể vượt qua được và thích nghi với điều đó. Vì thế, điều chúng ta cần làm là rèn luyện khả năng thích nghi cho tất cả mọi người, cho trẻ, thích nghi để có khả năng cân bằng lại cuộc sống. Nếu không tự cân bằng được thì đã có các dịch vụ hỗ trợ về tâm lý.

“Chúng ta không đổ lỗi cho trẻ hay bố mẹ vì tất cả ai cũng là nạn nhân, ai cũng cần phải được chăm sóc về sức khỏe tâm thần. Chúng ta không nên kỳ thị về sức khỏe tâm thần của mình. Nó cũng là một nửa của sức khỏe, một nửa của mình, nếu chỉ chăm sóc phần thể xác mà không chăm sóc phần hồn thì hậu quả là tất yếu”, TS Thu nhấn mạnh.

Theo TS Thu, bố mẹ tạo áp lực cho trẻ học là cần thiết nhưng khi thấy con quá tải, bố mẹ nên quan tâm, điều chỉnh thái độ của mình. Kỳ vọng là tốt, trẻ cần mục tiêu cao để phấn đấu. Tuy nhiên, hoài bão mục tiêu đó phải nằm trong tầm hiểu biết, phải được thực hiện một cách thông minh, hợp lý, có kiến thức chứ không phải kỳ vọng ép trẻ một cách vô điều kiện. Các con cũng cần tận hưởng cuộc sống.

Thực tế hiện nay, bố mẹ thường bận việc, không quan tâm đến đời sống tâm lý, tâm thần của con, trẻ cứ chịu đựng, không ai chia sẻ, không ai thấu hiểu, có những lúc bị bế tắc, tuyệt vọng. Bên cạnh đó, rất nhiều người mặc cảm quá, biết trẻ có vấn đề nhưng không thừa nhận để đưa đi chữa kịp thời. Trong khi đó, nếu đi khám trường hợp nhẹ, chỉ cần trị liệu tâm lý, điều chỉnh, chăm sóc tinh thần cho cả bố mẹ và bản thân trẻ, nặng thì cần dùng thuốc.

Trẻ lứa tuổi vị thành niên có nhiều thay đổi về thể chất, tâm sinh lý, muốn khẳng định bản thân, có quan điểm riêng. Những thay đổi này là nhất thời, chốc lát, nếu trẻ có buồn chán, giận dỗi bố mẹ, bạn bè cũng chỉ 1-2 ngày.

Tuy nhiên, nếu những xung đột, thay đổi này kéo dài hơn 2 tuần thì đó là bệnh lý, trẻ cần được thăm khám để có xử trí kịp thời. Đặc biệt, cha mẹ cần chú ý nếu thấy trẻ không chịu giao tiếp, thu mình lại, hay cáu kỉnh, ngủ kém, ăn kém, có những rối loạn dạ dày như trào ngược, hoa mắt chóng mặt, hồi hộp, lo âu khó thở, có cơn hoảng loạn… Trẻ ở độ tuổi này có nhiều quyết định bồng bột, chưa chín chắn nên bố mẹ cần tham gia góp ý, cho con tự quyết định nhưng cũng cần định hướng.

“Cha mẹ cũng đừng nhầm lẫn giữa tâm lý buồn chán, lo âu bình thường với buồn chán, lo âu bệnh lý. Đồng thời cũng không nên chủ quan, xem nhẹ tâm lý, bố mẹ cứ nghĩ con phải thế này thế kia trong khi trẻ rất cô đơn, không biết chia sẻ với ai”, TS Thu nói.

Theo chuyên gia, nguyên nhân sâu xa chính là sự kỳ thị, thành kiến với bệnh, với việc chăm sóc sức khỏe tâm lý. Bệnh tâm thần bị quy chụp là cái gì xấu xa, đáng xấu hổ, đáng khinh. Nhiều người vẫn nghĩ tâm thần là xấu xa, là vô dụng, là mất trí thơ thẩn nhưng nhiều người bệnh tâm thần không vô dụng, thậm chí đóng góp nhiều cho xã hội. Chẳng hạn, những người bị rối loạn hưng cảm làm việc không biết mệt mỏi, thông minh, có nhiều sáng tạo, họ vẫn làm việc rất tốt.

Người bệnh tâm thần không phải vô dụng và không phải cứ mất trí mới là tâm thần. Có hàng  nghìn bệnh tâm thần khác nhau, mất trí chỉ là một trong số đó.

“Mọi người đừng quá thành kiến, sợ hãi với bệnh lý này. Sợ hãi mà không chịu đi khám chỉ gây thiệt thòi. Chính việc trẻ không được khám, được giúp đỡ là thiệt thòi, bởi khi có những suy nghĩ tiêu cực, bế tắc, giải pháp duy nhất là cái chết”, TS Thu phân tích.

“Trầm cảm là bệnh nguy hiểm chết người, chúng ta cần phải quan tâm. Chúng ta quan tâm các bệnh thể chất khác mà không quan tâm đến bệnh tâm thần. Đáng nhẽ một người được sống, được tận hưởng cuộc sống, đóng góp cho gia đình, cho xã hội thì chỉ vì quan điểm cổ hủ, lạc hậu mà thậm chí mất mạng. Đây là điều rất thương tâm, đau lòng”, chuyên gia nói.

Theo Dân trí